Okan AVŞAR
Associated Press haber ajansının üç yetkiliye dayandırdığı bilgilere göre, küresel deniz ticaretinin en kritik güzergahında savaşın sekizinci ayına girilirken taraflar arasında perde arkasında kapsamlı bir müzakere trafiği yürütülüyor. ABD Başkanı Donald Trump, Tahran yönetiminin stratejik su yolunu bir hafta içerisinde açma vaadine karşılık deniz ablukasının sonlandırılması ve yaptırımların kaldırılması talebini reddettiğini açıkladı.
Katar Arabuluculuğunda 7 Maddelik Taslak Plan
Washington'dan gelen ret açıklamasına karşın Birleşmiş Milletler Zirvesi vesilesiyle New York'ta bulunan İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi, arabuluculardan haber beklediklerini kaydetti. Taraflar arasındaki diplomatik temasları kolaylaştıran Katar heyeti, her iki başkente de iletilen kapsamlı bir uzlaşı çerçevesi üzerinde çalışıyor.
İran heyetinin ABD tarafına sunduğu yedi maddelik taslak, boğazın yeniden ulaşıma açılmasını ve buna karşılık Amerikan donanmasının İran limanlarına uyguladığı ablukanın kalkmasını içeriyor. Tahran yönetimi ayrıca dondurulan mali varlıklarının serbest bırakılmasını ve petrol ihracatına yönelik yaptırımlardan muafiyet getirilmesini bekliyor.
Masadaki planın dengeli olduğunu savunan İran Dışişleri Bakanı Erakçi, sürece ilişkin şu değerlendirmeyi yaptı:
"Eğer sebepsiz yere reddederlerse, bu onların hatası olur."
Washington Masayı Resmen Terk Etmedi
ABD Başkanı Trump, basına yansıyan demecinde İran'ın ilettiği koşulları kabul etmediklerini belirterek pozisyonunu şu sözlerle ilan etti:
"Hürmüz'ü bir an önce açmak için anlaşma yapmak istiyorlar, çünkü çok fena yeniliyorlar."
Kamuoyuna yansıyan bu açıklamalara rağmen sürece yakın iki Amerikalı yetkili, Beyaz Saray yönetiminin masadaki öneriyi resmi kanallardan geri çevirmediğini vurguladı. Uzmanlar, Washington'ın kamuoyu önündeki bu sert tavrının masada avantaj kazanmayı hedefleyen bir pazarlık manevrası olabileceğine dikkat çekiyor.
Görüşmelerin seyrine dair bilgi veren yetkililerden biri taraflardan olumlu sinyaller geldiğini belirtirken, ikinci kaynak hafta sonu "küçük bir ilerleme" kaydedildiğini bildirdi. Üçüncü kaynak ise arabulucuların tarafların tutumlarını "yumuşatmaya" gayret ettiğini aktarırken, Beyaz Saray basın birimi gelişmelere ilişkin soruları cevapsız bıraktı.
Umman ile Koordinasyon ve Geçiş Ücreti Formülü
Müzakere edilen taslak metin, çatışmalardan önce uluslararası su yolu statüsünde bulunan stratejik boğazdaki deniz trafiğini geçici kurallarla yönetmeyi amaçlıyor. Bu kapsamda deniz yolunun Umman ile yürütülecek ikili görüşmeler neticesinde yeniden ulaşıma açılması öngörülüyor.
Hazırlanan metinde yer alan kritik unsurlardan biri de Tahran yönetiminin ticari gemilerden talep etmeyi planladığı geçiş harcından feragat etmesi oldu. Anlaşma ile ilk aşamada boğazın hızla deniz taşımacılığına açılması, müteakip süreçte ise ekonomik yaptırımların kademeli biçimde hafifletilmesi hedefleniyor.
Nükleer Taviz Beklentisi ve 60 Günlük Takvim
Diplomatik temaslarda ABD tarafının nükleer program başlığı altında somut taahhütler aradığı ifade ediliyor. Sürece dahil olan üçüncü yetkili, Washington'ın uluslararası denetçilerin İran'daki tesislere yeniden girişine izin verilmesini şart koştuğunu aktardı.
Taraflar arasında Haziran 2026 döneminde imzalanan ancak günler içinde akamete uğrayan önceki mutabakat zaptı, nükleer dosyanın 60 günlük bir takvim dahilinde müzakere edilmesini kararlaştırmıştı. Mevcut teklifin de ana hatlarıyla bu çerçeveyi koruduğu, aradaki temel farkın ise adımların uygulama hızında olduğu belirtiliyor.
Brent Petrol 108 Doları Aştı: Çatışma Diğer Cephelere Yayılıyor
Uzayan gerilim her iki ülkenin ekonomisi üzerinde ciddi baskı yaratıyor. Tahran'ın bölgedeki ABD askeri üslerine düzenlediği füze ve insansız hava aracı (İHA) saldırıları sürerken, Brent ham petrol varil fiyatı 108 dolar seviyesinin üzerinde işlem görüyor.
Görüşülen barış planının Lübnan dahil olmak üzere tüm bölgesel cephelerdeki çatışmaları durdurması amaçlanıyor. Diğer taraftan Yemen merkezli İran destekli Husiler hareketinin Kızıldeniz'in stratejik kapısı Babulmendeb Boğazı çevresine konuşlanması, küresel tedarik hatlarındaki maliyetleri yukarı çekiyor.
İran yönetimi Husilerin eylemlerinin bağımsız olduğunu ve Suudi Arabistan ile yaşadıkları ihtilafın bu krizden ayrı tutulması gerektiğini savunsa da yetkililer Tahran'ın Suudi Arabistan ile Husiler arasında arabuluculuk yapmaya hazır olduğunu kaydetti. Diplomatik kaynaklar, ABD'li ve İranlı müzakerecilerin bu hafta içinde Katar koordinasyonunda yeni temaslar gerçekleştirmesinin beklendiğini bildiriyor.