Emre Aladağ
İzmir Büyükşehir Belediyesi'nin de destek verdiği, kentin bilinen en eski yerleşim alanı olan Yeşilova Höyüğü'nde sürdürülen kazılar, 8 bin 500 yıl önce İzmir'de yaşayan insanların gündelik hayatına ışık tutmaya devam ediyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Ege Üniversitesi adına, Yeşilova Höyüğü Kazı Başkanı Doç. Dr. Zafer Derin başkanlığında; İzmir Büyükşehir Belediyesi, İzmir Ticaret Odası ve Bornova Belediyesi'nin destekleriyle yürütülen çalışmaların 2026 etabında Neolitik Dönem yerleşimine odaklanıldı.
8 Bin Yıllık Ortak Mutfak Kültürü
2026 yılı kazılarında öne çıkan alanlardan biri, günlük yaşamda kullanılan açık mutfak işliği oldu. Aynı noktada farklı özelliklerde ocak ve fırınlar ile bunların çevresinde çanak çömlekler ortaya çıkarıldı.
Farklı pişirme düzeneklerinin bir arada bulunması, ilk İzmirlilerin yemek hazırlarken birden fazla pişirme tekniği kullandığını gösteriyor. Evlerin içerisinde ailelerin kendi ocak ve fırınları bulunmasına rağmen yerleşimin dışında ortak kullanılan mutfak alanlarının da oluşturulmuş olması dikkat çekiyor.
Kazı Başkanı Doç. Dr. Zafer Derin, buradaki yaşamı günümüzün köylerindeki ortak üretim kültürüne benzeterek şu değerlendirmede bulundu:
"Bütün evlerin belki ortaklaşa ekmek pişirdiği, yemek yaptığı bir yer. Yakın dönemde ya da şimdi köylerde de olduğu gibi."
Zafer Derin, ortak kullanım alanlarının toplumun sosyal yapısına ilişkin de önemli bilgiler verdiğini belirterek, ilk İzmirlilerin birlikte yaşamı şekillendirme kavramı üzerinde oldukça gelişkin bir topluluk olduğunu söyledi.
Çipura Sofradaydı ve Sürme Kullanılıyordu
İlk İzmirlilerin sofrasının, bugünkü Ege mutfağıyla şaşırtıcı benzerlikler taşıdığı ortaya çıktı. Tarım ve hayvancılığın yanı sıra denizden de yoğun şekilde yararlanan Yeşilova'daki topluluğun balıkçılığı organize biçimde yaptığı, kazılarda bulunan ağ ağırlıklarıyla da belgelendi.
Kazı Başkanı Doç. Dr. Zafer Derin, deniz ürünlerinin yoğun tüketildiğini belirterek şu ifadeleri kullandı:
"Çipura belki en çok sevdikleri balıklardan. Günümüz Ege toplumundan çok farklı değiller."
Zafer Derin'e göre Yeşilova'daki topluluk, Ege'de şekillenen yaşam kültürünün en erken temsilcilerinden biri konumunda bulunuyor. Yeşilova'nın toprağı, ilk İzmirlilerin kişisel bakım ve süslenme alışkanlıklarına ilişkin izleri de koruyor.
Önceki kazı sezonlarında yaklaşık 8 bin yıl öncesine ait, özel olarak biçimlendirilmiş bir sürme kalemi bulundu. Bunun yanı sıra çok sayıda takı ve takı kabının ortaya çıkarılması, kişisel süslenmenin dönemin günlük yaşamında önemli bir yere sahip olduğunu gösteriyor.
Sürmede kullanılan siyah maddenin karbon içerikli bir malzeme olabileceğini belirten Zafer Derin, sürme kaleminin ise ince bir taşın özel olarak işlenmesiyle hazırlandığını söyledi.
Barışçıl ve Çevreci Yaşam Biçimi
Yeşilova'da ortaya çıkarılan mimari, ilk İzmirlilerin sosyal yaşamına ilişkin dikkat çekici ayrıntılar sunuyor. Topluluk, birbirinden bağımsız ve kırma çatılı evlerde yaşıyordu. Ancak bireysel yaşam alanları, ortak bir yaşam kültürünün önünde engel teşkil etmiyordu.
Yemek üretiminde ortak alanlar kullanılıyor, balıkçılık gibi faaliyetler birlikte yürütülüyordu. Kazı Başkanı Derin, Yeşilova'daki bu yaşam biçiminin bugünün İzmirlileriyle benzerlik taşıyan yönlerine dikkat çekerek özellikle barış ve özgürlük kavramlarının öne çıktığını belirtti.
Doç. Dr. Zafer Derin konuyla ilgili olarak şunları kaydetti:
"Günümüzdeki İzmirlilerle belki benzeşen en önemli özellikleri barışı seviyorlar. Hiç savaş araç gereçleri yok. İkincisi özgür yaşamayı seviyorlar. Ayrı evlerde yaşamayı, özgürce yaşamayı tercih ediyorlar. Bu açıdan tam bir Egeli özelliğini görüyoruz."
İlk İzmirlilerin çevreci bir toplum oldukları da kazı bulgularında açıkça görülüyor. Derin, "Öğütme taşları kırıldığı zaman bile yapıların duvarlarında devşirme olarak tekrar kullandıklarını görüyoruz" dedi.
Alet yapımında kullanılan hammaddeler ise Yeşilova'nın yalnızca yakın çevresiyle sınırlı bir dünyaya sahip olmadığını gösteriyor. Ege adaları ndan getirildiği belirlenen sert taşların alet yapımında kullanılması, ilk İzmirlilerin daha geniş Ege coğrafyasıyla bağlantısına ilişkin önemli ipuçları sunuyor.
Büyük Felaket ve Gelecek Dönem Hedefleri
Yeşilova'da yaşam yalnızca üretim, ortak sofralar ve gündelik hayatın izlerinden oluşmuyor. Toprağın altında büyük felaketlerin izleri de yer alıyor. Arkeolojik katmanlar, ilk İzmirlilerin aynı bölgede köylerini defalarca yeniden kurduğunu gösteriyor.
Kazı alanında ortaya çıkarılan yanmış taşlar ve duvar kalıntıları, binlerce yıl önce yaşanan felaketin şiddetini bugün bile gözler önüne seriyor. Kazı Başkanı Derin, yangının bıraktığı izi şu sözlerle anlattı:
"Son köyleri bir yangınla son bulmuş. Oldukça yüksek derecede bir ateşe maruz kaldıklarını gösteren birçok iz var. Hatta duvarlar bile erimiş."
Yeşilova'nın bütün sırları ise henüz tamamen ortaya çıkarılmış değil. Yerleşik yaşama ait kalıntılar bugünkü toprak yüzeyinin yaklaşık 1,5-2 metre altında başlıyor. Alanın alüvyonla kaplı olması kazı çalışmalarını güçleştiriyor.
Bugüne kadar yaklaşık 2 bin 500-3 bin metrekarelik bölümde sürdürülen çalışmalardan hareketle, Yeşilova'da en az 500 kişilik bir topluluğun yaşamış olabileceği değerlendiriliyor. Zafer Derin, nüfus konusunda kesin bir rakam vermek için henüz erken olduğunu belirtirken, yaklaşık 70 bin metrekarelik geniş bir alanda devam eden çalışmaların İzmir'in geçmişini daha da eski tarihlere götürebileceğine dikkat çekti.
Zafer Derin, 2005 yılından bu yana süren kazıların 8 bin 500 yıllık mirası aydınlatmaya devam edeceğini vurgulayarak açıklamalarını tamamladı.